СЦЭНАРЫЙ ВЕЧАРА
“Ты будзеш звінець, мая родная мова!”
Транспарант: “Роднае слова!.. Як жыло ты з намі – будзеш вечна жыці, грамадой мільёнаў з светам гаманіці” (Янка Купала). Заслону найлепш упрыгожыць беларускім арнаментам. З аднаго боку сцэны можна павесіць плакат-зварот да вучняў:
Не зраўнуйцеся з птушкай
Маленькай – жупанам,
Што ведае спевы
Дразда, салаўя, берасцянкі,
Матчынай песні апроч.
Алесь Каско
Перад заслонаю вядучыя (дзве дзяўчыны і юнак).
1 вядучы:
У любімай мове, роднай, наскай,
Ах якія словы: “Калі ласка!..”
Як звіняць яны сардэчнаю струною,
Праз усё жыццё ідуць са мною.
2 вядучы:
Трапіць госць у будзень, а ці ў свята:
- Калі ласка, калі ласка ў хату!
Не паспелі сесці пры сустрэчы,
Як патэльня засквірчала ў печы,
Бульба, смажаніна і каўбаска,
Пакаштуйце, людцы, калі ласка!
3 вядучы:
Хлопец кажа дарагой дзяўчыне:
- Калі ласка, будзеш гаспадыняй!
Эх, жыццё збудуем мы прыгожа,
Усе з табой нягоды пераможам.
1 вядучы:
Гром грыміць. З нябёсамі размова:
- Калі ласка, цёплы дождж вясновы!
І не вельмі буйны, і не рэдкі, -
На сады, на пушчы, на палеткі,
На грыбы, на ягады, на кветкі…
2 вядучы:
- Калі ласка! – наш зварот бясконцы,
Мы гаворым ранішняму сонцу:
- Калі ласка, выйдзі з хмары,
Радасцю аблашчы нашы твары,
Ты ўзнімі з сабою нашы мары!
3 вядучы:
- Калі ласка!.. – нашай роднай мовы
Шчырыя і ласкавыя словы.
(Пятрусь Броўка)
1 вядучы: Гэтымі роднымі, шчырымі і ласкавымі словамі запрашаем вас, дарагія настаўнікі, вучні і госці, на вечар “Ты будзеш звінець, мая родная мова!”.
Усе вядучыя (разам). Калі ласка!
(Скрыпач выконвае “Імправізацыю” П.Падкавырава).
2 вядучы:
Бясследна нішто не міне,
Гісторыя слова адродзіць.
Ты мост, па якім да мяне
Мінуўшчына ў госці прыходзіць.
3 вядучы:
Мільгаюць старонкі твае –
І мы размаўляем з вякамі,
І продак да нас дастае
Радкімі, нібыта рукамі.
(Пятро Макаль)
1 чытальнік (з кнігі, падобнай да першадрукаў). Францыск Скарына. З прадмовы да кнігі “Юдзіф”:
Понеже от прирожения звери, ходящие в пустыни, знають ямы своя; птицы, летающие по возъдуху, ведають гнёзда свае, рибы, плавающие по морю и в реках, чують виры своя; пчёлы и тым подобная боронять ульев своих, - тако ж и люди, игде зродили и ускормлены суть… к тому месту великую ласку имають.
2 чытальнік:
Зямлю лапцямі
прадзеды мясілі,
гады лічылі дбайныя зязюлі…
Мужнелі продкі,
гадавалі сілы,
ніякія каб злыдні
не кранулі,
ніякая каб нечысць не скарыла
крывіцкай, «рускай, богам
данай» мовы,
Францыск Скарына
ўвекавечыў дарагія словы…
(Мікола Трафімчук)
3 чытальнік: (з лістоў, падобных да летапісных). Старонкі з «Баркулабаўскага летапісу»:
Таго ж року была зима злая, снеги великие и сильные были морозы. Многимъ людемь поморозило кому ногу, кому палцы, другому видь, уши, нось, а другие з морозу померли. А коли вже была весна в року 1602, людей множество почали мерти…
… У ворот албо в дому кого стоячи хлеба просили, отец з сыном, сын з отцем, матка з дочкою, дочка з маткаю, брат з братом, сестра з сестрою, муж з женою, тыми словы мовили силне, слезне, горько мовили так: «Матухно, зезулюхно, утухно, панюшко, сподарыня, солнце, месяц, звездухно, дай крошку хлеба… Спадарыня, перепёлочко, зорухно, зернятко, солнышко, дай ложечку дитятку варивца сырого!»
2 вядучы:
Радзіма,
Цябе не зламалі навалы.
Ты, гордая,
Моваю гневу назвала,
Каб помніў чужак,
Каб нашчадак твой ведаў:
Дзядоўнік – татарнікам,
Шашаля – шведам!..
(Рыгор Барадулін)
1 вядучы: Іншы раз з жахам уяўляю, што было б з табою, - о Радзіма мая, Беларусь! – каб не мова наша. Колькі ворагаў паланілі цябе, знішчалі, палілі вёскі і гарады, тапталі палі, высякалі лясы, забівалі, выганялі за свет людзей… Апалячвалі, анямечвалі… А ты жывеш! І веру – жыць будзеш! Будзеш жыць, пакуль жыве слова наша, песня наша, мова наша!
(Барыс Сачанка)
Узнімаецца заслона. На сцэне група вучняў (пераважна юнакі) у старадаўнім беларускім адзенні. Стаяць так, быццам гэта першыя з той вялікай грамады, якая прагне “людзьмі звацца”. Наперадзе – сімвалічныя фігуры Кастуся Каліноўскага, Францішка Багушэвіча, Цёткі, Янкі Купалы. Іх мы пазнаём па вядомых знешніх прыкметах, а таксама газеце “Мужыцкая праўда”, вокладках кніг “Дудка беларуская”, “Лучынка”, “Гусляр”. Пакуль гэта грамада вельмі павольна выходзіць з-за куліс на сярэдзіну сцэны, гучаць галасы вядучых.
1 вядучы:
Было спрадвеку, слова, ты
Крыніцай цудадзейнай сілы,
Што вызваляла з нематы,
Айчыны ніву каласіла.
2 вядучы:
Ты наталяла смяглы рот
І выкрасала ўдар грамовы,
Каб сам сабою стаў народ,
Пачуўшы гукі крэўнай мовы.
(Рыгор Барадулін)
Інсцыніруецца верш Я.Купалы “А хто там ідзе?”.Пытанні гучаць як бы аднекуль здалёк (праз мікрафон, або з магнітафоннага запісу), адказвае грамада, якая выйшла на сцэну. Пасля слоў “людзьмі звацца” з натоўпу выступае юнак, які абліччам нагадвае К.Каліноўскага.
1-ы юнак. Кастусь Каліноўскі. “Пісьмо з-пад шыбеніцы”:
Братцы мае, мужыкі родныя! З-пад шыбеніцы… прыходзіцца мне да вас пісаць і, можа, раз астатні. Горка пакінуць зямельку родную і цябе, дарагі мой народзе. Грудзі застогнуць, забаліць сэрца, но не жаль згінуць за праўду тваю.
Прымі, народзе, па шчырасці маёй слова прадсмяротнае, бо яно як бы з таго свету, толькі для дабра твайго напісана. Для таго то, народзе, як толькі пачуеш, што браты твае з-пад Варшавы б’юцца за праўду і свабоду, тагды і ты не заставайся ззаду, но, ухапіўшы за што зможаш, за касу, сякеру, цэлай грамадой ідзі ваяваці за сваё чалавечае і народнае права, за сваю зямлю родную…
(Выходзіць з натоўпу юнак, падобны на Ф.Багушэвіча).
2-гі юнак. Францішак Багушэвіч:
Братцы мілыя, дзеці Зямлі-Маткі маёй!Вам ахвяруючы працу сваю, мушу з вамі пагаварыць трохі аб нашай долі-нядолі, аб нашай бацькавай спрадвечнай мове, каторую мы самі, ды і не адны мы, а ўсе людзі цёмныя, “мужыцкай” завуць, а завецца яна “беларускай”.
Я сам калісь думаў, што мова наша – “мужыцкая” мова і толькі таго. Але паздароў божа добрых людцоў, як навучылі мяне чытаць, пісаць, з той пары я шмат дзе быў, шмат чаго відзеў і чытаў: і пераканаўся, што мова наша ёсць такая ж людская і панская, як і французская, альбо нямецкая, альбо іншая якая.
Чытаў я ці мала старых папераў па дзвесце, па трыста гадоў таму пісаных у нашай зямлі і пісаных вялікімі панамі, а нашай мовай чысцюсенькай, як бы вот цяпер пісалася.
Яно добра, а нават і трэба знаць суседскую мову, але наперш трэба знаць сваю.
Шмат было такіх народаў, што страцілі наперш мову сваю, так як той чалавек прад скананнем, катораму мову займе, а потым і зусім замёрлі. Ня пакідайце ж мовы нашай беларускай, каб ня ўмёрлі. (Наперад выступае дзяўчына, якая сваім выглядам нагадвае Цётку).
Дзяўчына. Цётка. “Вера беларуса”:
Веру, братцы, у нашу сілу,
Веру ў волі нашай гарт:
Чую агонь у нас – не брыну,
Бачу, братцы, мы не з карт,
Мы не з гіпсу, мы – з камення,
Мы з жалеза, мы – са сталі,
Нас кавалі ў пламенні,
Каб мацнейшымі мы сталі.
Цяпер, братцы, мы з граніту,
Душа наша з дынаміту,
Рука цвёрда, грудзь акута,
Пара, братцы, парваць путы!
3-ці юнак. Янка Купала. “Ворагам Беларушчыны”:
чаго вам хочацца, панове?
Які вас паклікаў прымус
Забіць трывогу аб той мове,
Якой азваўся беларус?
Чаму вам дзіка яго мова?
Паверце, вашай ён не ўкраў,
Сваё ён толькі ўспомніў слова,
З якім радзіўся, падрастаў.
Эх, кіньце крыўдамі карміцца, -
Кожны народ сам сабе пан;
І беларус можа змясціцца
У сям’і нялічанай славян!
(На сцэну выходзяць скрыпач, выконвае “Вясенні парыў” А.Багатырова. заслона павольна закрываецца.)
1 вядучы:
Мая мужыцкая родная мова,
Ты змагла пастаяць за сябе.
2 вядучы: Ва ўспамінах Валянціна Таўлая чытаем (чытае з кнігі: Таўлай В. пілую вершам краты. Мн., Юнацтва, 1984, с. 82-84 – з абзаца “У семінарыі – цвёрды парадак” і ўключаючы сказ “Я не саромеюся!”).
4-ы чытальнік. 19-гадовы Максім Танк пісаў:
Калі няма на свеце маёй мовы,
Майго народа і мяне самога, -
Дык для каго будуеце, панове,
Канцлагеры, катоўні і астрогі?
Супроць каго рыхтуеце расправы
І шыбеніцы ўзносіце пад хмары,
Штодня арганізуеце аблавы
І ўсіх мабілізуеце жандараў?
Супроць каго рыхтуеце вы змовы
З прадажнымі іюдамі і з богам, -
Калі няма на свеце маёй мовы,
Майго народа і мяне самога!
(Скрыпач выконвае п’есу “Не зломіце” М.Аладава.)
1 вядучы: Мастацкае слова было грознай зброяй у барацьбе з ладам турмы і шыбеніц, якімі акупанты пакрылі ўсю Заходнюю Беларусь.
2 вядучы: Турэмшчыкі ведалі выбуховую сілу слова, таму нават агрызак алоўка ці лісток паперы яны разглядалі як агнястрэльную зброю, накіраваную ў іх. Вершы часта падшываліся ў справы па абвінавачванню аўтараў у падрыўной рабоце, як самыя грозныя рэчавыя доказы.
3 вядучы:
Праўда, іх судзілі, - не затоіш, -
І шпікі, якога не вазьмі,
Кожны прысягаў на крыж за тое,
Што не вершы гэта – дынаміт.
Пракурор праз кодэкса артыкул
Углядаўся ў кожны мой радок,
Нават пальцам асцярожна тыкаў
І ацэньваў: за радок – гадок.
(Валянцін Таўлай)
1 вядучы. А народ аберагаў свае звычаі, сваю мову, пакепліваў з тых, хто не шанаваў роднага, беларускага.
Узнімаецца заслона. Драмгурток паказвае 2-ю, 3-ю і частку 4-й з’явы другога акта камедыі Я.Купалы “Паўлінка”. Калі ўсе на сцэне спяваюць “Як жа мне не пець, як жа не гудзець?”, заслона апускаецца.
1 вядучы:
Дзіўлюся табе, чалавечае слова!
Дзіўлюся вялікаму мноству твайму.
Ты можаш быць моцным,
Ты можаш быць кволым,
І словам, якім пачынаюць вайну.
(Алесь Вечар)
На сцэну выходзіць скрыпач, выконвае пачатак Другога канцэрта С.Рахманінава.
2 вядучы:
Ёсць словы – тварцы,
Ёсць словы – салдаты,
І словы без сэнсу – адна балбатня,
На свеце існуе слоў вельмі багата,
Але найжахлівей іх слова “вайна”.
(Алесь Вечар)
3 вядучы:
Родным словам мы грознай парою
Гуртавалі рады змагароў,
З родным словам на вуснах герояў
Запякалася алая кроў.
(Ніл Гілевіч)
1 вядучы:
Трэсліся, быццам ад землетрасення,
Гвалтоўныя сейбіты сталі рускай
Ад партызанскага вымаўлення
Грымотнай мовы маёй беларускай.
2 вядучы:
І мінамётамі, і гарматамі
Краіна мая, што ад гневу бурліла,
Па грозных законах ваеннай граматыкі
Чужынцаў скланяла аж да Берліна…
(Пятрусь Макаль)
3 вядучы:
І прымаўка – прымоўка
Біла немцаў лоўка…
Некалькі чалавек як бы спаборнічаюць, успамінаюць прымаўкі часоў Вялікай Айчыннай вайны:
- Фашысцкаму ваяку наш штык не да смаку.
- Будзе помніць вораг партызанскі порах.
- Добрым людзям мір, а шаленцам галавой у вір.
- Фашысты высока масціліся ды нізка зваліліся.
1 вядучы.
Эх, частушка, ты, частушка,
Слова кожнае – снарад…
Дзяўчаты (пяюць частушкі ваеннага часу):
І пад Мінскам і пад Брэстам,
Ля Вілейкі, ля Свянцян
Не знаходзіць немец месца
Ад удараў партызан.
Дождж ідзе, дождж ідзе,
На вуліцы слізка,
Уцякайце, паліцаі,
Партызаны блізка.
Ходзіць хата, ходзяць сенцы,
Ходзіць лапаць, ходзіць бот.
Як атаву, косіць немцаў
Партызанскі кулямёт.
Разбрахаўся Вільгельм Кубэ:
Беларусь – калонія!
Партызаны міну ў бок –
І ўся цырымонія.
Як ты, Гітлер, не старайся,
Усюды справы твае – “швах”,
Ты Расію не раскусіш,
Бо арэх не па зубах.
5-ы чытальнік расказвае беларускую народную казку “Самае моцнае слова на свеце” (са зборніка “Паэзія барацьбы”. Мн., Навука і тэхніка, 1985, с. 301-302).
1 вядучы: Беларускі народ заўсёды цаніў гаваркое, выразнае, трапнае слова. У ваенны час нават выходзіла “Малая партызанская энцыклапедыя”. Перачытаем асобныя яе артыкулы:
Прайдзісвет – Гітлер, які і свет не пройдзе і назад не вернецца.
Кананада (артыл.) – зводны чырвонаармейскі аркестр. Музыка вельмі, вельмі вясёлая. Мільёны фашыстаў пад гэтую музыку станцавалі на той свет.
Бліц-крыг – маланкавая вайна. Для нямецкіх маланак ёсць добрыя савецкія грамаадводы. Да вайны з Савецкім Саюзам гітлераўцы ведалі толькі, што такое “Бліц-крык”, “Бліц-стоп”, “Бліц-драп” і “Бліц-смерць”.
2 вядучы: Былі ў “Малой партызанскай энцыклапедыі” і жыццёвыя замалёўкі, дыялогі. Такія, напраклад:
Разыходжанне.
Партызан гаворыць таварышу: “Па зямельным пытанні ў мяне з фашыстамі разыходжанне толькі ў адным прыназоўніку: яны хочуць быць на нашай зямлі, а я – каб яны былі ў нашай зямлі”.
1 вядучы:
За чалавечую веліч над зверам
І слова таксама змагалася тут.
Яно палымнела на тварах плакатаў,
Яно вырывалася з крыкам з грудзей,
Яно ганьбавала злачынцаў і катаў,
Яно падымала мільёны людзей.
2 вядучы:
Сабраць, як бы войска, вялікія словы,
Паставіць сцяною насупраць вайны,
Каб сілай сваёю жывыя асновы
Для дружбы народаў стваралі яны.
(Алесь Вечар)
Выходзяць усе, хто быў заняты ў інцэніроўцы “А хто там ідзе?”, да іх далучаюцца селянін, які расказваў казку, скрыпач, вядучыя.
1 вядучы: Нас дзеці і ўнукі паўтораць нанова.
2 вядучы: Народы не спісваюць на пенсію.
Усе (разам):
Ты будзеш звінець, мая родная мова,
Як слова, якое не выкінуць з песні.
(Пятро Макаль)
(Скрыпач выконвае “Песню без слоў” М.Чуркіна. выходзяць астатнія ўдзельнікі кампазіцыі. На фоне музыкі гучаць вершы.)
1-ы чытальнік.
Дзе мой край? Там, дзе вечную песню
пяе Белавежа,
Там, дзе Нёман на захадзе помніць
варожую кроў,
Дзе на ўзвышшах Наваградскіх
дрэмлюць суровыя вежы
І вішнёвыя хаты глядзяцца ў шырокі
Дняпро.
2-гі чытальнік.
Ты ляжыш там, дзе сіняя Прыпяць
ласкава віецца,
Дзе Сафія плыве над Дзвіною, нібы
карабель…
Там, дзе сэрца маё з першым крокам,
як молат, заб’ецца,
Калі б, нават сляпым і глухім
я прыйшоў да цябе.
3-ці чытальнік.
Што сляпым? Нават мёртвым успомню
высокія зоры,
Над ракою чырвонай і цьмянай палёт
кажаноў,
Белы ветразь на сініх, на гордых, як
мора, азёрах,
І бары-акіяны, і неба – разлівы ільноў.
4-ы чытальнік.
Дзе мой край? Там, дзе людзі ніколі
не будуць рабамі,
Што за поліўку носяць ярмо
ў безнадзейнай турме,
Дзе асілкі-хлапцы маладымі ўзрастаюць
дубамі,
А мужчыны, як скалы, - ударыш
і зломіцца меч.
5-ы чытальнік.
Дзе мой край? Там, дзе мудрыя продкі
ў хвоях паснулі,
Дзе жанчыны як радасны сон у стагах
на зары,
А дзяўчыты, як дождж залаты.
А сівыя матулі,
Як жніўё з павуціннем і добрае сонца
ўгары.
1-ы чытальнік.
Там звіняць неўміручыя песні на
поўныя грудзі,
Там спрадвеку гучыць мая мова,
булатны клінок.
Тая гордая мова, якую й тады не
забудзем,
Калі сонца з зямлёю ў апошні
заглыбяцца змрок
2-гі чытальнік.
Ты – наш край. Ты – чырвоная груша
над дзедаўскім домам,
Лістападаўскіх знічак густых
фасфарычная раць,
Ты – наш сцяг, што нікому, нікому
на свеце, нікому
Не дамо абсмяяць, апаганіць, забыць
ці мячом зваяваць.
3-ці чытальнік.
Мы клянёмся табе баразной сваёй
першай на полі
І апошняй раллёй, на якую ўпадзём
у журбе.
Мы клянёмся табе, што ніколі,
Усе (разам).
Ніколі,
Ніколі,
Так,
Ніколі не кінем,
Не кінем,
Не кінем цябе.
(Уладзімір Караткевіч)
СЦЭНАРЫЙ ВЕЧАРА
“Ты будзеш звінець, мая родная мова!”
